Telkens weer wordt de haven van Hoorn geroemd om zijn historisch karakter en unieke ligging. Maar als je goed kijkt wordt aan dat historische karakter weinig invulling gegeven. In de binnenhaven liggen moderne jachten zes rijen dik en in het voor- en najaar wordt het aanzicht van de buitenhaven gedomineerd door reusachtige witte cruiseschepen. De grachten, in vroeger eeuwen bruisend van bedrijvigheid, liggen er verlaten bij, ingepakt door geparkeerde auto's. De ophaalbruggen hebben hun functie verloren. Bevoorrading van schepen en aan- en afvoer van passagiers verloopt met veel hindernissen en wandelen gaat in het havengebied slecht samen met het verkeer. Monumentale gebouwen worden in rap tempo ingesloten door grootschalige nieuwbouw. Ook het Oostereiland dreigt ten prooi te vallen aan projectontwikkelaars, waarmee het prachtige Hoornse havenfront straks voorgoed verleden tijd zal zijn.

Feitelijk verlenen alleen de traditionele chartervloot en de varende monumenten een actieve bijdrage aan het historisch-maritieme decor van de haven. Het gaat de chartervaart echter niet voor de wind. Er is een terugval in de reserveringen en ook de strenge regelgeving eist zijn tol. Een aantal schepen dat in Hoorn een vaste ligplaats had heeft onlangs een andere thuishaven gekozen, met goedkopere tarieven, betere faciliteiten en/of een gunstiger ligging. Enkele eigenaars hebben het commercieel gebruik van hun schip opgegeven. Daarnaast is de aanwezigheid van de chartervloot geen vast gegeven: buiten het hoogseizoen, maar ook na afvaart van de vloot overdag, biedt de haven een lege aanblik.

Bij de varende monumenten is een tegengestelde ontwikkeling gaande. De belangstelling voor historische zeilschepen neemt sterk toe. Havenplaatsen aan IJssel- en Markermeer proberen nog iets terug te halen van de vervlogen Zuiderzeecultuur, waarin visserij en vrachtvaart een belangrijke plaats innamen. Er worden stichtingen opgericht om voormalige vissersschepen uit die plaatsen aan te kopen en zo zijn er al enkele schepen uit Hoorn verdwenen.

Havensteden in het gehele land gaan over tot de inrichting van een museumhaven met - al dan niet gratis - ligplaatsen voor historische schepen. Gemeenten en provincies bieden daarbij actieve en financiële ondersteuning voor een passende accommodatie. In diverse plaatsen trekken visserijdagen, met zeiltochtjes en met activiteiten op de wal, elk jaar veel publiek.

Hoorn heeft met zijn originele vissers- en vrachtschepen, zonder het te beseffen, een bijzondere troef in handen. De historische vloot - de échte 'bruine vloot' - heeft toeristisch, educatief en recreatief gezien de potentie om een trekpleister van betekenis te worden. Nu nog liggen de varende monumenten verspreid door het hele havengebied, deels onzichtbaar en onbereikbaar voor het publiek. Ook de schepenwerkplaats, waar veel activiteiten plaatsvinden, ligt geïsoleerd en goeddeels verscholen achter op het Oostereiland. Met gezamenlijke inspanning van overheid en particulier initiatief willen wij hier een aantrekkelijk geheel van maken.

Nu de tijd eindelijk rijp is om een nieuwe invulling aan het eiland te geven hebben de eigenaren van de varende monumenten van Vereniging Botterbehoud, Stichting De Hoornse Schouw en Vereniging Oostereiland Haven het plan ontwikkeld voor een Centrum voor Varend Erfgoed, waarmee het Oostereiland zijn maritieme karakter kan versterken en Hoorn zijn claim als historische haven kan waarmaken.

Het Centrum is onderdeel van het Ontwikkelingsplan Oostereiland: 'Groen, Wonen, Maritiem'. Het borduurt voort op het al in 1994 door Stichting De Hoornse Schouw aan de gemeente aangeboden plan voor een scheepshelling met insteekhaven en visserijmuseum. Na een beknopte uitleg over het begrip 'varend monument' en het werk van onze organisaties zullen wij onze ideeën puntsgewijs toelichten.

Bij varend erfgoed gaat het in de eerste plaats om authenticiteit. Om in aanmerking te komen voor registratie als 'varend monument' moet een schip van origine daadwerkelijk in bedrijf zijn geweest in de visserij, de vrachtvaart of anderszins. Het schip moet bovendien grotendeels in de staat verkeren waarin het als zeilend bedrijfsvaartuig dienst deed. Dat betekent dat constructie, inrichting, opbouw en zeilvoering zoveel mogelijk overeen moeten komen met de vroegere situatie. Het onderhoud gebeurt deels op ambachtelijke wijze en met de oorspronkelijke middelen. Varende monumenten vormen een zeer arbeidsintensief en kostbaar bezit omdat ze voortdurend onderhoud vergen en regelmatig restauratie.

De verschillende behoudsorganisaties*) beijveren zich voor een zo groot mogelijke authenticiteit en stimuleren dit door middel van een landelijk classificatiesysteem voor de registratie van varende monumenten. Het merendeel van de ingeschreven schepen heeft de A-status (hoogste normering). Bij de ontwikkeling van museale havens en andere faciliteiten voor varend erfgoed wordt veelvuldig een beroep gedaan op de deskundigheid van de behoudsorganisaties.

Authenticiteit is het kenmerkende verschil tussen traditionele schepen van de chartervaart en varende monumenten. De chartervaart maakt weliswaar gebruik van schepen die oorspronkelijk dienst deden in de vrachtvaart, maar deze verkeren over het algemeen niet meer in originele staat. Opbouw en inrichting zijn aangepast aan de wensen van de passagiers en aan de strenge eisen die de overheid stelt aan vervoer en verblijf van grote groepen mensen. In veel gevallen is de tuigage gewijzigd, zijn de zeilen van kunststof en soms heeft ook de romp veranderingen ondergaan, waarmee het historisch karakter grotendeels verloren is gegaan. Een ander belangrijk verschil is de functie van de schepen: commercieel of recreatief. Eigenaren van charterschepen zijn zelfstandige ondernemers, eigenaren van varende monumenten zijn hobbyïsten en idealisten die zonder enige vorm van overheidssubsidie dit cultureel erfgoed in stand houden.

Op het Oostereiland in Hoorn heeft een groep eigenaren van varende monumenten sinds 1989 haar werkplaats in het voormalige zagerijcomplex van de gevangenis. Daar ligt ook een aantal van hun schepen. Met tientallen jaren ervaring op het gebied van restauratie en onderhoud van de schepen, van zeilen, visserij en Zuiderzeecultuur is daar zeer veel kennis en vaardigheid opgebouwd. De 'Zagerij' fungeert dan ook sinds jaar en dag als een kenniscentrum en vraagbaak op het gebied van varende monumenten. Uit alle delen van het land (en ook uit het buitenland) komen liefhebbers en eigenaren van historische schepen hier naartoe voor advies, voor het lenen van scheepsonderdelen, voor documentatie over de geschiedenis van hun schepen, voor het afhalen van katoendoek of andere zaken die de 'Zagerij' in depot heeft, of om te werken of te zeilen (inclusief verhuur). Juist deze vorm van cultuurbehoud is voor het publiek zeer aantrekkelijk en toegankelijk: geen statische uitstalling maar unieke, levende historie.

Om onze schepen en onze activiteiten onder de aandacht van het grote publiek te brengen organiseren wij regelmatig rondleidingen, open dagen, zeiltochtjes en ambachtelijke demonstraties als tanen, touwslaan, breeuwen, zeilmaken, netten boeten, vissen, timmeren et cetera. Voorts beschikken wij over een unieke verzameling originele scheeps- en visserijattributen, die een solide basis vormt voor de inrichting van een visserijmuseum. Een deel gebruiken wij nu reeds voor exposities in de 'Zagerij'. Zonder een goede behuizing zullen de collectie als geheel én de bijbehorende kennis - zeker voor Hoorn - op termijn verloren gaan.

Zonder groot onderhoud zal ook onze werkplaats 'de Zagerij' verder in verval raken en zonder een goede werk- en ligplaats zullen de historische schepen één voor één uit Hoorn verdwijnen. Niet als we alle voornoemde functies - schepen, informatie, documentatie, educatie, cultuurgeschiedenis, zeilen, activiteiten en exposities - samenbrengen in een Centrum voor Varend Erfgoed, waarin tevens een reparatiehelling en een museumhaven kunnen worden ondergebracht. Zo'n Centrum voorziet in continuïteit van ons werk en heeft bovendien een aantrekkende werking op eigenaren van historische schepen. Vanuit dit Centrum kunnen wij de jeugd betrekken bij ons werk en onze kennis en vaardigheden overdragen aan een volgende generatie.

1. Een traditionele scheepshelling met insteekhaven
   Via een traditionele helling kunnen de schepen op het droge worden gezet voor restauratie en onderhoud aan het onderwaterschip.
   
   
2. Een kleinschalige scheepswerf met loods en buitenterrein
   De huidige opstallen van de 'Zagerij' verkeren al jaren in slechte staat. Nieuwbouw in traditionele stijl verdient wellicht de voorkeur boven grootschalige reparatie. Het buitenterrein is noodzakelijk voor het uitleggen en bewerken van zeilen, als winterberging voor de bijboten en voor demonstraties.
   
   
3. Een visserijmuseum
   Hier kunnen wij onze verzameling originele scheeps- en visserijattributen onderbrengen en, tezamen met uitgebreide documentatie in de vorm van foto's, tekeningen, boeken en andere informatie permanent tentoonstellen. Het gaat om een kleinschalig museum (gebouwd in traditionele stijl) met een eenvoudige ontvangst- en ontmoetingsruimte en sanitaire voorzieningen voor de bezoekers.
   
   
4. Een museumhaven met ligplaatsen voor historische schepen
   Het Oostereiland biedt met zijn vele kademuren een uitgelezen mogelijkheid om een beeld te schetsen hoe de Hoornse haven er een eeuw geleden uitzag, toen vissers- en vrachtschepen nog volop in gebruik waren. Op tekstborden, zoals in de museumhaven van Amsterdam, kunnen bezoekers extra informatie over de varende monumenten vinden.
   De ligplaatsen zijn zowel bedoeld voor de historische schepen die Hoorn als thuishaven hebben als voor schepen van passanten. Hieronder vallen ook bewoonde schepen, wat goed is voor de sociale controle op het eiland. De schepen moeten als varend monument ingeschreven staan bij de FONV.
   
   De museumhaven omvat een:
   • Steiger of kade met afmeervoorzieningen
   • Aansluiting van nutsvoorzieningen
   • Werk- en opslagruimte
   • Eenvoudige sanitaire voorzieningen
   
   
   
5. Een wandelroute langs de werf, het museum en de schepen Door concentratie van functies ontstaat een aantrekkelijk maritiem centrum met een levendig accent op cultuurhistorie. Ingebed in een groen en open Oostereiland - waar inwoners, dagjesmensen en toeristen naar hartelust kunnen wandelen en genieten van de schepen, de bedrijvigheid, de elementen en de historische omgeving - krijgt Hoorn met dit Centrum voor Varend Erfgoed een cultuurhistorische attractie van betekenis, het hele jaar door!

*) Voor informatie over behoudsorganisaties:

• Federatie Oud-Nederlandse Vaartuigen - www.fonv.nl
  
• Vereniging Botterbehoud - www.fonv.nl/vbb
  
• Landelijke Ver. tot Behoud van het Historisch Bedrijfsvaartuig - www.lvbhb.nl